ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਲੇਖਕ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ । ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਮੁਨਿਆਰੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਜੱਦੀ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਏਨੀ ਕੁ ਜਗਾ ਨਿੱਕਲ ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਘਰੇ ਹੀ ਦੁਕਾਨ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ । ਬਾਹਰਲੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੀਬੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੇਚ ਕੇ ਪੱਚੀ-ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸਮਾਨ ਪਾ ਲਿਆ । ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਨ ਤੇ ਕਾਲਜ ਟਾਈਮ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ । ਕਾਲਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲਦੀ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ ਤੇ ਕਈ ਇਨਾਮ ਵੀ ਜਿੱਤੇ । ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਕਲਮ ਘਸਾਈ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲੱਗੀ ਕਿ ਕਲਮ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪੈ ਗਈ । ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬਥੇਰੇ ਤਰਲੇ ਪਾਏ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਕਲਪਨਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਾਰ ਕਰੇ, ਪਰ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉੱਠਦੇ ਬੈਠਦੇ, ਸੌਂਦੇ ਜਾਗਦੇ, ਤੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ । ੳਹਨਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ । ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ । ਸਰਸਵਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਲਜ ਟਾਈਮ ਦੀ ਜਮਾਤਣ ਸੀ ਤੇ ਖੁਦ ਵੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਸੀ । ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਦੋਂ ਅੱਖਾਂ ਚਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਪਤਾ ਹੀ ਨਾਂ ਚਲਿਆ । ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੋਰ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਾਕੇਸ਼ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ । ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾਂ ਪਿਆ । ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤੇ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਪਰ ਏਨੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸੀਮਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਕੋਈ ਪਲਾਟ ਆਦਿ ਲੈ ਰੱਖਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਕੰਮ ਆ ਜਾਂਦਾ । ਕੋਈ ਬੱਚਤ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਵਾ ਲਈਆਂ । ਹਾਲਾਂਕਿ ੳਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾਂ ਘਰ ਦੇਖਣਾਂ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮੱਦਦ ਨਾਂ ਕੀਤੀ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਵਾਉਣ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਜੋ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਪੂੰਜੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ।
ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੋਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਦੇ ਧੌਲੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ । ਸੀਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ । ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਬਸਰ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ । ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਅਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਪਰ “ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾਂ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ” ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਇਸ ਪਾਸੇ ਨਾਂ ਗਈ ਕਿ ਜੋ ਸਮਾਂ ਲਿਖਣ ਜਾਂ ਚੁੰਝ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ । ਉਲਟਾ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਨਵੇਂ ਉੱਠੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇ ਲੇਖਕ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਬਤ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਆਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਸੀਨੀਅਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ । ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਵਰਗੀ ਪੀਘਾਂ ਦੇ ਝੂਟੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ । ਉਹ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ।
ਸਰਸਵਤੀ ਬਥੇਰਾ ਕੁੜ-ਕੁੜ ਕਰਦੀ ਕਿ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲਤ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀਪੇ ਆਟਾ ਪਵੇ ਤੇ ਚੁੱਲਾ ਬਲੇ । ਕੋਠੇ ਜਿੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਕੁੜੀ ਦੇਖਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ । ਬਾਰਵੀਂ ਕਰ ਕੇ ਸੀਮਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇ ਹੀ ਬੈਠਣਾ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿਉਂ ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜੋਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਈ । ਘਰ ਦੇ ਵਧਦੇ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਨਾਲ ਘਰ ਦਾ ਠਕਠਕਾ ਚਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ । ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਣ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਵੀ ਵਧ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖਣੀ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਖਬਰ ਦੀ ਫੋਟੋਸਟੇਟ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ । ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦਾ ਟਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚੇਲੇ ਦਾ ਫੋਨ ਆ ਜਾਂਦਾ “ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਜ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਖੀ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਲਿਖ ਦਿਓ” । ਜੇ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਨਾਂ ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਸਕੂਟਰ ਦੀ ਕਿੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਬਾਰ ਆ ਖੜਦਾ, ਫਿਰ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ? ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯਾਰ ਦੋਸਤ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਕਿ “ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਾਈ ਫਿਰ ਸ਼ੌਂਕ” ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਲਮ ਦੇ ਨਸ਼ਈ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਟੋਕਾ-ਟਾਕੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਯਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਨਾਂ ਲੈਣ ਦਿੰਦੇ । ਹੁਣ ਤੱਕ ਰਾਕੇਸ਼ ਵੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ । ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਇਨਾਂ ਜੋੜ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੇ । ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਰਾਕੇਸ਼, ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਪਰ ਕੁਝ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ । ਬਿਮਾਰ ਮਾਂ, ਕੋਠੇ ਜਿੱਡੀ ਭੈਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਖਿਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ । ਉਸਦਾ ਬੜਾ ਜੀ ਕਰਦਾ ਕਿ ਆਏ ਹੋਏ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਭਜਾ ਦੇਵੇ ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਵੀ ਸੀ ।
ਕੱਲ ਸ਼ਰਮਾਂ ਜੀ ਦੁਪਹਿਰੇ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਸ਼ਟਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ । ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਰਾਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੁੰਡਾ ਖੋਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ । ਰਾਕੇਸ਼ ਕੁੰਡਾ ਖੋਲ ਕੇ ਭਰਿਆ ਪੀਤਾ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ ਤਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ “ਕੌਣ ਐ ਪੁੱਤਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ” । ਰਾਕੇਸ਼ ਨੇ ਔਖੀ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਰਸੋਈ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ “ਖ਼ਬਰ ਮੰਗਤੇ” ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ ।

ਪੂਰੇ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਸਟਰੀਆ ਆਏ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਵਾਸ ਭੋਗਦਿਆਂ ਬੜੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ-ਤੱਤੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਪਿੰਡੇ ‘ਤੇ ਵਗੀਆਂ। ਪਰ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਗਿ਼ਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ, ਭਾਰੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਛੋਕਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢੁੱਚਰਾਂ ਸਹੀਆਂ। ਪਰ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫ਼ੌਲਾਦ ਵਾਂਗ ਅਟੁੱਟ! ਸਿਰੜੀ ਸਾਧੂ ਵਾਂਗ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਲਾਲ-ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ! ਮਾੜੇ ਜਾਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣਾ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿ਼ਤਰਤ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਹ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਿੰਨੀ ਜੋਕਰਾ ਹੁੰਦਾ, ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ। ਨੇਕ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਹਦੇ ਘਾਟੇ? ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਸਟਰੀਆ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹਾ ਘਰ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ! ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦਰਵੇਸ਼ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦਿਆਲੂ ਪੁਰਸ਼। ਹੁਣ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪੈਨਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਜਿਸ ਦਿਨ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਪੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ, ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤ ਸੀ। ਸਕੀ ਸਾਲੀ ਦਿਲਜੀਤ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਸਕੇ ਭਰਾ ਦਿਲਬਾਗ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਅੜਬ ਸੀ। ਨਿੱਕੀ-ਨਿੱਕੀ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਘੋਚਾਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਅੜੀਖੋਰ ਔਰਤ! ਮਾੜੀ-ਮਾੜੀ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਘੜਮੱਸ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੱਸ!

ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਿਲਜੀਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ-ਬੱਚੀ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਸੱਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੜਛੱਤੀ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਈ।

-”ਇਹ ਤਾਂ ਫੰਡਰ ਮੱਝ ਐ!”

ਦਿਲਜੀਤ ਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਕੋਲ ਗੇੜੇ ਕੱਢੇ। ਸਬਜ਼ਬਾਗ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਬਾਬਿਆਂ’ ਦੇ ਚਰਨ ਪਰਸੇ, ਘਰ ਲੁਟਾਇਆ, ਪਰ ਗੱਲ ਨਾ ਬਣੀ। ਇੱਕ ਈਮਾਨਦਾਰ ਲੇਡੀ-ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਚੈੱਕ-ਅੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲਜੀਤ ਨੂੰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਪਾਪ ਸਮਝਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਲਜੀਤ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।

-”ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ-ਤੁਹਾਡੇ ਹਸਬੈਂਡ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ ਹਨ!” ਸੱਸ ਦੀ ਸਤਾਈ ਦਿਲਜੀਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਲੇਡੀ-ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

-”ਤੁਸੀਂ ਰਿਲੈਕਸ ਹੋਣ ਲਈ ਮਹੀਨਾ ਖੰਡ ਇੰਡੀਆ ਚਲੇ ਜਾਓ।” ਤੇ ਲੇਡੀ-ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ‘ਤੇ ਦਿਲਜੀਤ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਇੰਡੀਆ ਆ ਗਈ। ਪਰ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਦੁੱਧ ਦਾ ਡੋਲੂ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦੈੜਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਧ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਦੈੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਧ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬੰਦਾ ਸੀ।

-”ਕੀ ਅਚਾ ਐ, ਬੀਬੀ?” ਸਾਧ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਦਿਲਜੀਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

-”ਬਾਬਾ ਜੀ-ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਗਿਆ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਨੂੰ-ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।” ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਡੋਲੂ ਸਾਧ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

-”ਇਹ ਦੁੱਧ ਬੀਬੀ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ-ਇਹ ਆਬਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਪਿਆ-ਜੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ‘ਚ ਕਣ ਕੰਡਾ ਨਹੀਂ-ਕਿਸੇ ਦਿਉਰ ਜੇਠ ਨੂੰ ਪਿਆ-ਤੇ ਜੇ ਦਿਉਰ ਜੇਠ ਵੀ ਡੱਕੇ ਭੰਨੀਂ ਬੈਠੇ ਐ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਗੁਆਂਢੀ ਨੂੰ ਪਿਆ-ਸਾਧਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੇ-ਸਾਧ ਤਾਂ ਆਪ ਖਾਖੀ ਨੰਗ ਹੁੰਦੇ ਐ! ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂੜੇ ਨਹੀਂ ਪੱਕਦੇ, ਬੀਬੀ! ਜੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੁਰੇਂਗੀ ਤਾਂ ਈ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗੇਂਗੀ-ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਛੱਡ ਖਹਿੜਾ ਤੇ ਕੋਈ ਹੱਥ-ਪੱਲਾ ਹਿਲਾ-ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਸਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦਾ-ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਸ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਦੀਆਂ ਸੁੱਚਾਂ ਦੱਬਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਐਂ! ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨਾ ਜਾਈਂ-ਔਲਾਦ ਦਾ ਹੱਲ ਤੈਨੂੰ ਆਪ ਲੱਭਣਾ ਪੈਣੈਂ! ਦਿਰੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੂੰਬਾ ਸੁਰ ਕਰ ਤੇ ਦੇਖ ਫੇਰ ਅਗਲੀ ਲੋਹੜੀ ਕਿਵੇਂ ਰੰਗੀਨ ਹੁੰਦੀ ਐ-ਜੇ ਥੁੱਕੀਂ ਵੜੇ ਪਕਾਉਣੇ ਐਂ-ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਐ!”

ਦਿਲਜੀਤ ਨੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਡੋਲੂ ਨੇੜੇ ਕਰ ਲਿਆ।

-”ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ, ਬੀਬੀ! ਖੇਤ ਵਿਚ ਰੇਹ ਨਾ ਪਾਈਏ ਤਾਂ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਬੰਜਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਐ-ਛੱਲੀਆਂ ਚੱਬਣੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਮੱਕੀ ਦਾ ਛਿੱਟਾ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦੈ-ਕੁੱਖ ਹਰੀ ਕਰਨੀ ਐਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਠੋਰਾ ਲੱਭ-ਤੇ ਨਹੀਂ ਘਰੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰਾਮ ਰਾਮ ਕਰ-ਬਾਕੀ ਤੂੰ ਆਪ ਸਿਆਣੀ ਐਂ!” ਸਾਧ ਨੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੀਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲਜੀਤ ਦੁੱਧ ਦਾ ਡੋਲੂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਤ ਆਈ।

ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਿਲਜੀਤ ਦੇ ਘਰ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਹੋਇਆ। ਗਲੋਟੇ ਵਰਗਾ ਮੁੰਡਾ! ਘਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਖਿੜ ਪਈ। ਸੁੱਕਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਹਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਪਾਰਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਕੁਦਰਤ ਰੱਬ ਦੀ, ਛੇ ਕੁ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਦਿਲਜੀਤ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲਾ ਦਿਲਬਾਗ ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਅਟੈਕ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਚੜ੍ਹਾਈ’ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਅਟੈਕ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਚਾਰਾਜੋਈ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਸੱਸ ਨੇ ਦਿਲਜੀਤ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਗਰਦਾਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲਜੀਤ ਵੀ ਸੱਸ ਅੱਗੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਯੁੱਧ ਸੱਸ-ਨੂੰਹ ਵਿਚ ਛਿੜਿਆ ਕਿ ਸੱਸ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਆਪਣਾ ਕੱਪੜਾ-ਲੱਤਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੰਡੀਆ ਤੁਰ ਗਈ ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਨਾ ਆਈ। ਦਿਲਜੀਤ ਅਤੇ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ‘ਤੇ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਇੱਕ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਜੋਕਰਾ ਮਕਾਨ ਲੈ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਚਾਅ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

-”ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਧੀ ਐ।” ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਕਮਰਾ ਉਸ ਨੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰੀਤ’ ਹੀ ਆਖਦਾ। ਜਦ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਡਾਕਟਰੀ ਹੋਣੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਦੀ ਚੈੱਕ-ਅੱਪ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਖਰੀਦ ਕੇ ਦਿੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਦੁਆਈ-ਬੂਟੀ, ਖਾਣੇਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜੁਆਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨੱਕ-ਬੁੱਲ੍ਹ ਕੱਢਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਾ।

-”ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਐਂ।” ਉਹ ਆਖਦਾ, “ਇਹਨੂੰ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਆਉਣ ਦੇਣਾ।”

ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦਿਲਜੀਤ ਦੀ ਪੇਕਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਘੱਟ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਇੱਕੋ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਰ ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਅੜਬ ਸੁਭਾਅ ਨੇ ਨਰਮ-ਦਿਲ ਦਿਲਜੀਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਿੱਧੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਦਿਲਜੀਤ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਬਿਰਧ ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਉਹ ਲੱਕੜ ਦੀ ਲੱਕੜ ਬਣੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੌਂਕਣ ਵਾਂਗ!

ਜਦ ਪ੍ਰੀਤ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਵਕਤ ‘ਚੋਂ ਵਕਤ ਕੱਢ ਕੇ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਫ਼ੇਰਾ ਮਾਰਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਆਈਸ-ਕਰੀਮ ਅਤੇ ਫ਼ਰੂਟੀ ਖਰੀਦ ਕੇ ਦਿੰਦਾ। ਘਰੇ ਆ ਕੇ ਕਾਰਪੈੱਟ ‘ਤੇ ਘੋੜਾ ਬਣ ਕੇ ਝੂਟੇ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਰਸਡੀਜ਼ ਕਾਰ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗੇੜਾ ਦਿਵਾਉਂਦਾ। ਭਲਵਾਨੀ ਗੇੜਾ!

-”ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਰੋ ਦਿਓ!” ਪ੍ਰੀਤ ਆਖਦਾ।

-”ਪਹਿਲਾਂ ਡੈਡੀ ਆਖ!”

“ਡੈਡੀ” ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਰੋ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਦੋਨੋਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ। ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ।

-”ਆਬਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਛ ਸੋਚ ਲਿਆ ਕਰ-ਉਹਦੀਆਂ ਕੋਕੋ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਾਲ੍ਹਾਂ ਚੱਟੀ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਨੈਂ-ਤੇਰੇ ਆਬਦੇ ਜੁਆਕ ਖਿਝਦੇ ਐ!” ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਠ੍ਹੋਕਰਦੀ। ਪਰ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਅ, ਨਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ? ਉਹ ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਹੱਸ ਛੱਡਦਾ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਂ ਦਿਲਜੀਤ ਵੱਲ, ਪਰ ਰੋਟੀ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਂਦਾ।

-”ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਐਨਾ ਮੋਹ ਕਿਉਂ ਐਂ?” ਕਦੇ-ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦਾ ਕਹਿੰਦਾ।

-”ਦਿਲਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।” ਦਿਲਜੀਤ ਮੋੜਾ ਦਿੰਦੀ।

-”ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਨਿਆਰੇ ਐ-ਪਿਉ ਖੋਹ ਲਿਆ-ਤਾਇਆ ਅੱਗੇ ਕਰਤਾ।”

-”ਤਾਇਆ ਕਹਿਲਾ-ਚਾਹੇ ਮਾਸੜ ਆਖ ਲੈ।”

-”ਕਿਉਂ ਉਏ ਲੁੱਚਿਆ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਇਆ ਕਹੇਂਗਾ ਕਿ ਮਾਸੜ ਆਖੇਂਗਾ?” ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਚਪੇੜ ਜਿਹੀ ਮਾਰੀ।

-”ਮੈਂ ਤਾਂ ਡੈਡੀ ਕਹੂੰਗਾ!” ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨਾਲ ਬੜੇ ਮਜਾਜ਼ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

-”ਉਏ ਬੱਲੇ ਉਏ ਸ਼ੇਰ ਬੱਗਿਆ! ਕਿਲੋ ਖੂਨ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗੱਲ ਕਰਕੇ-ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਘੋਗੜ ਈ ਐ-ਪਰ ਤੂੰ ਐਂ ਮੇਰਾ ਉੱਡਣਾ ਕਬੂਤਰ!”

-”ਡੈਡੀ! ਘੋਗੜ ਕੀ ਹੁੰਦੈ?”

-”ਤੇਰੀ ਤਾਈ ਮਲਕੀਤ ਕੁਰ ਅਰਗਾ ਹੁੰਦੈ।”

ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ।

ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਨਰਸਰੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਟੜੀਫੇਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਪਿਹਰੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਧੋਂਦਾ, ਬੂਟ ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਮਲਾ’ ਆਖਦੀ।

ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲੈ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਅਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਗੇਮਜ਼ ਲਿਆ ਰੱਖੀਆਂ। ਪ੍ਰੀਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਮੋਹ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਡੈਡੀ’ ਹੀ ਆਖਦਾ। ਜਦ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖੋਂ ‘ਡੈਡੀ’ ਸੁਣਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪੈਰ ਨਾ ਲੱਗਦੇ। ਆਪਣੇ ਚਾਰਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਵੇਸਲਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ‘ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ’ ਮੁੰਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਿੰਗੜੀ ਛੇੜੀ ਹੀ ਰੱਖਦੇ। ਸਕੂਲ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਕਾਇਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਪਰ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਸਕੂਲ ਨਾ ਜਾਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀ ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ‘ਹਮਕੋ-ਤੁਮਕੋ’ ਕਰ ਮਾਸਟਰਾਂ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿਚ ਪਾ ਆਉਂਦੀ। ਮਾਸਟਰ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੁਝ ਸਮਝਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਸਮਝਦੇ। ਧੂੜ ‘ਚ ਟੱਟੂ ਰਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ।

ਪ੍ਰੀਤ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੁਸਿ਼ਆਰ ਸੀ। ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ‘ਲੋਲ੍ਹਾ’ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਮੌਕੇ ਉਹ ਡਰਾਈਵਿੰਗ-ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ। ਕਾਰ ਚਲਾਉਣੀ ਸਿੱਖਦਾ। ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ। ਘਰ ਵਾਲੀ ਫਿਰ ਖਿਝਦੀ। ਜੁਆਕ ਵੱਢ-ਵੱਢ ਕੇ ਪੈਂਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਕੋਈ ਟਰੱਕ ਚਲਾਉਣ ਜਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿਚ ਵੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ‘ਬੈਂਗਣੀਂ ਰੰਗੀ’ ਅਫ਼ਰੀਕਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਨੇ ਪਲੰਬਰ ਦਾ ਕੰਮ ਖੋਲ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰੇੜਕਾ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਹੀ ਮਸ਼ਰੂਫ਼ ਸੀ। ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਖਰਚਾ-ਬਰਚਾ ਦੇ ਛੱਡਦਾ। ਇੰਡੀਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਟਿਕਟ ਲੈ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ। ਵਾਪਿਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕੀਦ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਦਿਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ, ਆ ਜਾਂਦੀ।

ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਯਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਕਿਸੇ ਕੋਲੇ ਨਾ ਆਉਂਦੇ, ਨਾ ਜਾਂਦੇ। ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਈਸੈਂਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿੰਦਾ। ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਬਗੈਰ ਲਾਈਸੈਂਸ ਤੋਂ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣੀ ਜ਼ੁਰਮ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।

-”ਬੱਸ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਨਾ ਕਰੀਂ-ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਤਾਰ ਦਿਆਂਗੇ।” ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਮੱਤ ਦਿੰਦਾ।

ਜਦ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਈਸੈਂਸ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਕਾਰ ਲੈ ਦਿੱਤੀ। ਨੰਬਰ ਪਲੇਟ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਭਲਵਾਨੀ ਗੇੜਾ ਕੱਢਿਆ। ਕਾਰ ਪ੍ਰੀਤ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਫ਼ਰਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਗ਼ੈਬੀ-ਅਦੁਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਗੜੁੱਚ!

-”ਬੱਸ ਹੌਲੀ, ਧਹੱਮਲ ਨਾਲ ਈ ਚਲਾਉਣੀ ਐਂ-ਜੀਅ ਐ ਤਾਂ ਜਹਾਨ ਐਂ ਸ਼ੇਰਾ-ਇਹਨੇ ਕਰਮਾਂ ਆਲੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਬਈ ਮੈਨੂੰ ਹੌਲੀ ਚਲਾ-ਇਹ ਤਾਂ ਰੇਸ ਦੇਵੇਂਗਾ ਤਾਂ ਅੜਬ ਘੋੜੀ ਮਾਂਗੂੰ ਪੂਛ ਚੱਕੂ!”

ਦੋਨੋਂ ਹੱਸ ਪਏ।

-”ਡੈਡੀ ਮੇਰਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਟਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ ਜਾਣਾ ਪੈਣੈਂ।” ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ।

-”ਪਰਾਟੀਸ ਕਰਨ ਆਸਤੇ? ਕਿਉਂ ਕੋਈ ਜਰੂਰੀ ਐ?” ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਲਜਾ ਲੂਹਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਜਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

-”ਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਐ-ਨਹੀਂ ਐਥੇ ਆਸਟਰੀਆ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ-ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਐਂ!”

-”ਬੜਾ ਕੁੱਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਐਂ ਬਈ!” ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਆਦ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਉਹਨਾਂ ਗੱਡੀ ਘਰੇ ਆ ਲਾਈ।

ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।

ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਹਨ੍ਹੇਰ ਛਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੀਤ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਫ਼ੋਨ ਕਰਦਾ। ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਦਾ। ਘੰਟਾ-ਘੰਟਾ ਫ਼ੋਨ ‘ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।

ਪ੍ਰੀਤ ਬਿਨਾ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਲ ਭਰ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦਿਨ ਤੋੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਕਲਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਚਲਾ ਜਾਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰਵਣ ਕਰਦਾ। ਸੰਗਰਾਂਦ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਫ਼ਰੋਲਦਾ, ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਰੂਹ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਨਾ ਖਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਹੀ ਲੱਗਣੋਂ ਹਟ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਔਟਲਿਆ ਫਿਰਦਾ।

ਫਿਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਤੋਂ ਪਰਤਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਗੁਲਦਸਤਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਲਜ਼ਬਰਗ ਏਅਰਪੋਰਟ ‘ਤੇ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਅਜੇ ਦੁਪਿਹਰੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਵੱਜ ਕੇ ਵੀਹ ਮਿੰਟ ‘ਤੇ ਉਤਰਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਏਅਰਪੋਰਟ ਦੇ ਕੈਬਿਨ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹਰ ਉਤਰਦੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਕਸਟਮ ਤੋਂ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕੁ ਵਜੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁੰਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਡ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਕੁਝ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

-”ਮੈਨੂੰ ਈ ਪਤੈ ਕਿਵੇਂ ਦਿਨ ਕੱਟੇ ਐ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ-’ਕੱਠਾ ਜਿਆ ਕਾਹਨੂੰ ਹੋਈ ਜਾਨੈਂ?ਮੱਚੀ ਪਈ ਐ ਮੇਰੀ ਹਿੱਕ-ਠੰਢੀ ਕਰ ਨਾਲ ਲੱਗਕੇ ਇਹਨੂੰ-ਆ ਲੱਗ ਮੇਰੀ ਹਿੱਕ ਨਾਲ!” ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਬਾਵਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫਿ਼ੱਸ ਪਿਆ। ਪ੍ਰੀਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਜਿਹੇ ਬਾਹਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ।

-”ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਮੇਰਾ ਅੱਗ ਲੱਗੜਾ-ਜਾਣੀਂਦੀ ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਰਨ ਆਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।” ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ।

-”ਡੈਡੀ ਜੀ-ਜੀਅ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵੀ ਥੋਡੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।” ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਸੱਚ ਹੀ ਤਾਂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।

-”ਜੇ ਭਲਾ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ-ਫੇਰ ਤੇਰਾ ਜੀਅ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੂ?” ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੱਲ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ, ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਲਕਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ।

-”ਜੇ ਡੈਡੀ ਜੀ ਭਲਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਗਿਆ-ਫੇਰ?”

-”ਇਉਂ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ ਸ਼ੇਰਾ-ਮੈਥੋਂ ਸਹਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ-ਗਾਉਣ ਆਲੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਐ: ਤੇਰੀ ਆਈ ਮੈਂ ਮਰਜਾਂ ਤੇਰਾ ਵਾਲ ਵੀ ਵਿਗਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

-”ਡੈਡ! ਕਾਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਜਾਂਦੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਗੱਲਾਂ ਨੇ-ਨਿਰੇ ਢਕੌਂਜ!”

-”ਗੱਲ ਤੇਰੀ ਸੋਲਾਂ ਆਨੇ ਐਂ ਪੁੱਤਰਾ! ਨਿਰੀ ਦਰੁਸਤ-ਕਾਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਜਾਂਦੈ।”

-”ਪਰ ਡੈਡੀ ਜੀ-ਥੋਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਕੀਤੇ ਮਰਨ ਦਿੰਦਾ-ਮੈਂ ਡਾਕਟਰੀ ਐਵੈਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।”

-”ਇਹ ਤਾਂ ਜਿੱਦੇਂ ਪੁੱਤ ਆ ਲੱਗੀ-ਫੁਰਰ ਹੋਜੂ-ਕੋਈ ਬਿਧ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀਂ-ਇਹਤੋਂ ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕੇ-ਨਾਲੇ ਕਾਲ ਪਾਵੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।”

…..ਪਰ ਅੱਜ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਹੋਈ ਅਚਾਨਕ ਮਤ ਨੇ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹਿਲਾ ਧਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਹਾਨ ਉੱਜੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਗੱਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੜੀਸਦਾ ਮੁਰਦਾਘਰ ਪੁੱਜਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਪਈ ਲਾਅਸ਼ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਰੱਜ ਕੇ ਰੋਇਆ। ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਵੈਣ ਪਾਏ!

-”ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਆਸਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਐਂ ਉਏ ਮੇਰਿਆ ਸੋਹਣਿਆਂ ਪੁੱਤਾ….!” ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੜਕਦੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਲਾਅਸ਼ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਝੱਖੜ ਵਾਂਗ ਝੰਬੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਮੁੱਛਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਟਕੋਰੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਨ ਹੌਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਰੇ ਪਏ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਮਲਿਆਂ ਵਾਂਗ!

-”ਬੱਸ…! ਆਪਣੀ ਐਨੀ ਕੁ ਈ ਯਾਰੀ ਸੀ? ਚੰਗਾ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਦਗਾ ਦੇ ਗਿਐਂ-ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ-ਮਗਰੇ ਈ ਆਊਂ ਤੇਰੇ…!” ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੁਝੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਚੋਂ ਮੋਹ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਵਗੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਸੀ। ਮਨ ਕੁਰਲਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਖੀਰ ਮੁਰਦਾਘਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਲਾਅਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੋੜ ਲਿਆ। ਉਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੁਲੀਸ ਬੁਲਾ ਲਈ। ਪੁਲੀਸ ਬੜੀ ਹੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰੇ ਲਾਹ ਗਈ।

ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਸੋਫ਼ੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੀਮੇਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਏਜੰਟ ਆ ਗਿਆ।

-”ਮਿਸਟਰ ਸਿੰਘ! ਤੁਹਾਡੀ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਵਾਲੀ ਕਾਰ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਵਾਜੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ-ਆਹ ਲਵੋ ਚਾਬੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿਓ!”

ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਕਹੇ-ਸੁਣੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਚਾਬੀ ਮੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।

-”ਜਨਾਬ-ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਈ ਨਹੀਂ-ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤ ਖਾ ਲਿਆ-ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਧਾ-ਘਾਟਾ ਕਰਕੇ ਵੇਚ ਦਿਓ!” ਤੇ ਏਜੰਟ ਚਾਬੀ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਲਾਅਸ਼ ਦਾ ਇੰਡੀਆ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

-”ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਰੂਹ ਐਥੇ ਈ ਨਾ ਭੜਕਦੀ ਫਿਰੇ।”

ਪਰ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਸੀ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਸੀ।

-”ਲੋਕ ਵੀ ਆਬਦਿਆਂ ਨੂੰ ਐਥੇ ਈ ਫੂਕਦੇ ਐ-ਬਾਹਲਾ ਹੇਜ ਮਾਰ ਗਿਆ ਇਹਨੂੰ।” ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਸਕਾਰ ‘ਤੇ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਕਰਨੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ।

-”ਸ਼ੇਰ ਬੱਗੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਰੋਲਣੀਂ!” ਉਹ ਆਪਦੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ।

ਖ਼ੈਰ! ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿਖੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦਿਲਜੀਤ ਨੂੰ ਦੰਦਲਾਂ-ਦੌਰੇ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿੰਨੇ ਪਾਪੜ ਵੇਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ‘ਝਾਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਵਸਦੀ-ਰਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਪੱਖੋਂ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰੋਇਆ ਸੀ। ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਦਾ ਗੋਲਾ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦੱਬੀ ਉਹ ਘੁੱਟਿਆ-ਘੁੱਟਿਆ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਬਣਿਆਂ। ਕਿਸੇ ਬੁੱਢੇ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਖ਼ਾਮੋਸ਼! ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਦਰਿਆ ਜਿਹੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਹੀ ਵਗ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਰਾਖ਼ ਅਤੇ ‘ਫੁੱਲ’ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਿਲਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦਿਲਜੀਤ ਨੇ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦਿਲਜੀਤ ਅਤੇ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਖਾਧਾ ਨਾ ਪੀਤਾ ਸੀ। ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਬਿਠਾਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਫੁੱਲ ਉਸ ਨੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲੋਂ ਨਹੀਂ ਲਾਹੇ ਸਨ। ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਬਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

-”ਦਲਜੀਤ ਕੌਰੇ-ਆਹ ਵੀ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿਆਂਗੇ-ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਊ? ਜਾਣੀਂਦੀ ਜਮਾਂ ਈ ਹੱਥ ਮਾਂਜ ਕੇ ਬਹਿਜਾਂਗੇ।” ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਵੈਰਾਗ਼ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਉਠਿਆ। ਦਿਲਜੀਤ “ਹਾਏ ਰੱਬਾ—!” ਆਖ ਕੇ ਰੋ ਪਈ। ਉਸ ਦਾ ਕਾਲਜਾ ਭਰਾੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਹ-ਭਿੱਜੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਦਿਲ ਦੇ ਅਥਾਹ ਦਰਦ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਸਮਝਦੀ ਸੀ।

ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਕਰਦਾ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪੂਰੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਪਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੋਟਲੀ ਟੰਗੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ।

ਓਪਰੇ ਗਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ‘ਫ਼ਤਹਿ’ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਵਿਰਤ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

-”ਕੀ ਨਾਂ ਸੀ ਕਾਕੇ ਦਾ?” ਗਰੰਥੀ ਨੇ ਸੁਆਲ ਕੀਤਾ।

-”ਜੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ!” ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਛਲਕੀਆਂ। ਬੋਲਾਂ ‘ਚ ਹੰਝੂ ਬੋਲੇ। ਗਲ ਰੁਕ ਗਿਆ।

-”ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ?”

ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਡਰ ਕੇ, ਦਹਿਲ ਕੇ ਜਿਹੇ ਆਪਣੀ ਸਾਲੀ ਦਿਲਜੀਤ ਵੱਲ ਝਾਕਿਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਬੱਜਰ ਗੁਨਾਂਹ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਘੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਸੀ। ਦਿਲਜੀਤ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ‘ਹਾਂ’ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

-”ਜੀ ਸਰਦਾਰ ਬਦਨ ਸਿੰਘ…!”

ਗਰੰਥੀ ਨੇ ਨੋਟ ਕਰ ਲਿਆ।

ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰੋਂ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਬੋਝ ਉੱਤਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਅੱਖਾਂ ਜੋ ਟੂਣੇਹਾਰੀਆਂ ਵੀ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਜੋ ਕਜਰਾਰੀਆਂ ਵੀ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਜੋ ਬਲੋਰੀ ਵੀ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਜੋ ਕਾਸ਼ਨੀ ਵੀ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਬਿਲੀਆਂ ਵੀ ਹੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਨੀਆਂ ਵੀ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਸ਼ੋਦਾਈ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਅੱਖਾਂ ਚਿੱਤ ਚੋਰਨੀਆਂ ਵੀ ਹੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਸ਼ਰਮੀਲੀਆਂ ਵੀ ਨੇ। ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਉਪ ਨਾਮ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨੈਣਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਨੇ। ਅਕਰਸਿ਼ਤ ਅੱਖਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਆਇਨਾਂ ਹੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚਲੀ ਗੱਲ ਦੀ ਇਨ–ਬਿਨ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੈਣਾ ਦੀ ਇਸ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਪੜਨਾ ਵੀ ਖਾਸ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ । ਹਰ ਬੰਦਾ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅਫਸਾਨੇ ਨਹੀਂ ਪੜ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੈਣਾਂ/ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰੀਫ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੰਦਰ ਦੀ ਤਰੀਫ ਹਾਲੇ ਮੁਕੰਮਲ ਮੁਕਾਮ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੰਚ ਸਕੀ।

ਸਿ਼ਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਦਾ ਹੱਥਲਾ ਨਾਵਲ ‘ਬਾਰ੍ਹੀਂ ਕੋਹੀਂ ਬਲਦਾ ਦੀਵਾ’ ਅਜਿਹਾ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਪਸੀਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 1947 ਦਾ ਦਰਦ ਹੰਢਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ, 1978 ਦੇ ਖੂਨੀਂ ਸਾਕੇ ਅਤੇ 1984 ਦਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਫਿ਼ਲਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਬਦੀ ਦੀ, ਜੰਝ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ 1947 ਦੇ ਹੌਲਨਾਕ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਲ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਰੰਭ ‘ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਦੇ ਬਚਨ ਬਿਲਾਸ’ ਤੋਂ ਸੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਦੋ ਹੋਰ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਜਿ਼ਕਰ ਕਰਨਾਂ ਵਾਕਈ ਬਹੁਤ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਲਮ ਦੀ ਹੀ ਕਰਾਮਾਤ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ! ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੋਂਦ ਬੜੀ ਪੀਢੀ ਹੈ, ਜੋ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਤਾਪ ਤੱਕ ਵਰਨਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1947 ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮ ਅੱਖ ਨੇ ਮੋਹ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਗਰਦਾਨਿਆਂ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਲਈ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਲੂੰ-ਕੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿ ਵੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਬਾਪ ਇਸ ਵੰਡ ਦੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਵਾਂ, ਲਾਡਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਝੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਖੁਦ ਹੀ, ਖੂਹਾਂ ਵਿਚ ਧੱਕੇ ਦਿੱਤੇ! ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਜੜ ਗਏ ਸਨ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਸੇ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਸੀਨ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੁਆਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਾ ਸਿ਼ਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਅਨੇਕਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਉਦੋਂ ਸਿਲ-ਵੱਟੇ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿੱਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਜਿ਼ਹਨ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, “ਇਕ ਰੋਈ ਸੀ ਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ, ਤੂੰ ਲਿਖ ਲਿਖ ਮਾਰੇ ਵੈਣ। ਅੱਜ ਲੱਖਾਂ ਧੀਆਂ ਰੋਂਦੀਆਂ, ਤੈਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਹਿਣ।”

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਖਾਣ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 1978 ਦੇ ਵਿਸਾਖੀ ਖੂਨੀਂ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਉਸ ਦੁਖਾਂਤਕ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਯਾਦ ਮੁੜ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜ 1947 ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਾ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਝੰਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਬੜੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਨਿੱਡਰਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। 1984 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੜ੍ਹ ਦੇ ਮਨ ਕੀਰਨੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸੁਰੂ ਹੋਏ ਕਤਲ ਕਿਵੇਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ, ਸੁਖਾਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਗੜੁੱਚ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੂਤੇ ਬਲਕਿ ਉਥੇ ਤਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਜੋ ਉਜਾੜਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਇੰਜ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ! ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵਿਧਾ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਲੀਕੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੀ ਦਰਦ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰ੍ਰਤੂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦੁਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ‘ਤੇ ਮੱਲ੍ਹਮ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ਼, ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ, ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੀਖਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਾਧਾਰਨ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬੜੀ ਨਿੱਡਰਤਾ ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਅਦੁਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਬਾਖੂਬੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਰੌਚਕਤਾ ਭਰਨ ਲਈ ਥਾਂ-ਥਾਂ ‘ਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਹਾਵਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ! ‘ਬਾਰ੍ਹੀਂ ਕੋਹੀਂ ਬਲਦਾ ਦੀਵਾ’ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਮਾਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੁਲਮ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕੱਟੀ’ ਗਈ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਜਿੱਥੇ ਅਮਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਰਾਹ ਦਿਸੇਰਾ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹਾ ਨਾਵਲ ਰਚਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀ। ਬਹੁਪੱਖੀ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸਿ਼ਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੇ ਸਭ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੀ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਦਾ ਠੋਸ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ

ਸਰਕਾਰ ਦਾ, ਖੇਤੀ ਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਦਾ ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਝੋਨਾ 15 ਜੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਨਾ ਲਾਵੋ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਕਿ ‘ਝੋਨਾ ਜਦੋਂ ਮਰਜ਼ੀ ਲਾਓ’ ਕੀ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗੀ? ਹਾਂ ਜੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਕ ਮੁੱਖ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਗਲਤੀ ਸੀ। ਝੋਨਾ ਖੜੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਖੜੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਬਜ਼ਰ ਗਲਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਏ।ਉਤੋਂ ਝੋਨਾ ਹੀ ਇਕ ਐਸੀ ਫਸਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਝੋਨੇ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਲੋੜ ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ।

ਪਰ ਹੁਣ ਦਲੇਰ ਵੱਟ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਚਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਝੋਨਾ ਸਿਰਫ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੋ ਹੀ ਮਸਲੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਝੋਨੇ ਦੇ ਨਦੀਨ ਮਾਰਨੇ। ਦੋਨੇ ਹੀ ਮਸਲੇ ਅੱਜ ਹੱਲ ਹਨ। ਝੋਨੇ ਲਈ, ਆਲੂਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਟਾਂ ਬਣਾ ਜਾਂ ਢਾਈ ਫੁੱਟੇ ਬੈੱਡ ਬਣਾਓ। ਹਲਕਾ ਪਾਣੀ ਦੇਕੇ ਇਸਤੇ ‘ਪ੍ਰੀ ਇਮਰਜੈਂਸ’ ‘ਉੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ’ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਦਵਾਈ ਛਿੜਕੋ। ਇੱਕ ਦੋ ਦਿਨ ਵਿਚ ਝੋਨੇ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਮੂਲੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਵੱਟ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਡਰਿਬਲਰ ਨਾਲ ਵੱਟ ਜਾਂ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਦਿਓ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਬਚਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਖੇਤ ਨੂੰ ਕੱਦੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਖੇਤ ਪਿੱਛੇ 2000 ਤੋਂ 3000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਬਚੇਗਾ ਹੀ । ਜਿਹਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਤਜ਼ਰਬੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਮੋਟਰ ਨਾਲ ਹੀ 10–10 ਖੇਤ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਚਲਾਏ, ਝੋਨੇ ਦੇ ਪਾਲ ਲਏ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਝਾੜ ਵਧ ਲੈਣਾ ਉਨੀਂ ਦੇਰ ਅਕਲਮੰਦੀ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਅਸੀਂ ਆਪਦੇ ਖਰਚੇ ਨਹੀਂ ਘਟਾਉਂਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਕਿਸਾਨ ਇਹ ਤਜ਼ਰਬਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲੱਗੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਪਲਾਟ ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇਮ ਅਨੁਸਾਰ ਝੋਨੇ ਦਾ ਉੱਗਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਤੀਜਾ ਹਫਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹੋ ਹੀ ਝੋਨਾ ਸਿੱਧਾ ਬੀਜਣ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਟ ਕਿ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਆਪੇ ਸਰਕਾਰੂ 15 ਜੂਨ ਦੀ ਤਰੀਕ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਗੱਲ ਉਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਅਸੀਂ ਕਾਮਯਾਬ ਕਰ ਲਈਏ ਤਾਂ ਫੇਰ ਝੋਨਾ ਕਣਕ ਦੇ ਵੱਢ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਮਾਰਚ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਲਾਕੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਧੂ ਫਸਲ ਵੀ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਆਓ ‘ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ’ ਵਿਚ ਤੁਰੀਏ।

– ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ

ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਖੁੱਲੇ ਖੁੱਲੇ ਦਲਾਨਾ, ਚੋੜ ਚੁਪੱਟ ਵਿਹੜਿਆਂ, ਕੱਚੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਉਚਿਆਂ ਚੁਬਾਰਿਆਂ, ਖੁੱਲੀਆਂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਤੇ ਚੋੜ। ਚੋੜੇ ਦਰਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਪਿੰਡ ਸਾਫ ਸਪਾਟ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਬਿੰਬਾਂ ਵਿੰਚ ਝਲਕਾਰੇ ਪਿਆ ਮਾਰਨ ਲਗਦੈ, ਜਿਥੇ ਕਦੀ ਹਾਣ ਦੇ ਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ, ਭੰਡਾ ਭੰਡਾਰੀਆ ਅਤੇ ਸਟਾਪੂ ਖੇਡਦਿਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਥੱਕਦੀਆਂ, ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਹਲਾਂ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਪਲਾਂ ਅਤੇ ਹਸੀਨ ਜਿਹੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀ ਸੀ ਚੱਲਦਾ ਕੇ ਕਦੋਂ ਦਿਨ ਛੁੱਪ ਗਿਆ। ਤਰਕਾਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰਮਈ ਹਨੇਰਾ ਪੋਲੇ ਪੋਲੇ ਜਿਹੇ ਪੈਰ ਧਰ ਦੁਮੇਲ ਤਂੋ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਫਿਰਨੀਆ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੱਚੀਆਂ ਭੀੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਬਣੇ ਸੱਥਾਂ ਦੇ ਥੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਣ ਉਤਰਦਾ। ਇਸ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਣਮੀਚੀ ਦੀ ਖੇਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਗੂੜਾ ਹੁੰਦੇ ਤੱਕ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਾਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ।

ਸਾਫ ਪਵਿੱਤਰ ਨੰਨੇ ਮਨਾ ਦੀਆਂ ਨੰਨੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਬਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾ ਬੀਹੀਆਂ, ਵਿਹੜਿਆਂ ਤੇ ਦਲਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਾਸਾ ਚੂੜੀਆਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਵਾਂਗੂੰ ਛਣਕਦਾ ਤੇ ਮੱਕੀ ਦੇ ਭੁੱਜਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਫੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਗੁਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਦੇਰ ਤੱਕ ਚੰਨ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਦੀ ਮੱਧਮ ਮੱਧਮ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਚਰਖਿਆਂ ਦੀ ਘੂਕਰ ਪੂਰੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਪੂਣੀਆਂ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਛਿਕੂ ਸੂਤ ਦੀਆਂ ਛੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਦ ਕੋਈ ਤੀਵੀਂ ਗਲੋਟੇ ਅਟੇਰਦੀ ਤਾਂ ਛਿਕੂ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਛੱਲੀਆਂ ਨੱਚ ਉਠਦੀਆਂ। ਚਰਖੇ ‘ਤੇ ਪੂਣੀਆਂ ਕੱਤਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਲਾਗੇ ਵਾਲੀ ਮੰਜੀ ਦੀ ਹੀਂਅ ‘ਤੇ ਠੋਡੀ ਰੱਖ ਕਿ਼ੰਨੀ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕਲੇ ਤੇ ਲਵੇਟੇ ਜਾਂਦੇ ਸੂਤਰ ਦੀ ਤੰਦ ਵੱਲ ਪਏ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਜਿਨੀ ਦੇਰ ਉਹ ਛੱਲੀ ਬਣ ਤੱਕਲੇ ਤੋਂ ਲੱਥ ਨਾ ਜਾਣਾ। ਕਪਾਹ ਵੇਲਦੀ ਕਿਸੇ ਤੀਵੀਂ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੇ ਤੇ ਸੋਗਮਈ ਵਿਸ਼ਮਾਦ ਵਿੱਚ ਇਕ ਗੀਤ ਛੋਹ ਲੈਣਾ।

ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਖੰਬ ਲਾ ਕੇ, ਆਈ ਹਾਂ ਕੋਲ ਤੇਰੇ

ਸੀਨੇ ਦੀ ਧੜਕਨਾ ‘ਚੋਂ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ ਬੋਲ ਤੇਰੇ

ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਹਰ ਘੜੀ ਗੁਜਾਰਾਂ

ਮਹਿਰਮ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਮਾਹੀ, ਮੋੜੇਗਾ ਕਦ ਮੁਹਾਰਾ

ਉਸ ਵਕਤ ਸਾਡੀ ਨਿਆਣੀ ਸੋਚ ਅੰਦਰ ਇਸ ਗੀਤ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝ ਹੀ ਕਿਥੋਂ ਪਂੈਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਜਦ ਬਚਪਨ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਥੱਲੇ ਕਿਧਰੇ ਗਵਾਚਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਸਮਝ ਇਸ ਅਕਲ ਵਿੱਚ ਵੜੀ। ਵਿਛੋੜਾ, ਵਿਯੋਗ ਉਹਨਾ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਗਲੋਟੇ ਅਟੇਰਦੀਆਂ ਤੇ ਫੁਲਕਾਰੀ ਤੇ ਫੁੱਲ ਕੱਢਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਵਿਆਹੀਆਂ ਤੇ ਮਾਈਆਂ ਦੀ ਅਵਾਜ ਵਿੱਚ ਖੋਰੇ ਕਿਥੋਂ ਆਣ ਸਮੋਇਆ ਸੀ। ਕਈਂਆਂ ਦੇ ਮਾਹੀ ਪਰਦੇਸ਼ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰ ਵਾਪਿਸ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ ਸਨ, ਕਈਆਂ ਦੇ ਕੰਤ ਲਾਮ ਤੇ ਗਏ ਨੇ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਮਾਹੀ ਅਜੇ ਨਵੇ ਰਗਰੂਟ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਨੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਿਰਹਾ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਹਿਰਮ ਨੂੰ ਪਈ ਪੁਕਾਰਦੀ ਏ ਤੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਇੰਝ ਪਈ ਆਖਦੀ ਏ :–

ਵਾਸਤਾ ਈ ਮੇਰਾ, ਮੇਰੇ ਦਿਲਾਂ ਦਿਆ ਮਹਿਰਮਾਂ

ਫੁੱਲੀਆਂ ਕਨੇਰਾਂ ਘਰ ਆ

ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਤਰਕਾਲਾਂ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਯੋਗੀ ਨਗਮਿਆਂ ‘ਚ ਢਲ ਕੇ ਗੂੜਾ ਹਨੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਹੁਣ ਜਦ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਕੰਨੀ ਪੈਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 20 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਿਸੇ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਤੇ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਉਹ ਸਾਥੀ–ਆੜੀ, ਉਹ ਖੇਡਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਿਰਛਲ ਮੰਨ ਨਾਲ ਕੁੜੀਆਂ ਮੁੰਡੇ ਰਲ ਕੇ ਖੇਡਦੇ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਦਿਆਂ ਕਦੀ ਲੱਤਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਥੱਕਦੀਆਂ।

ਪਰ ਹੁਣ ਛੂਣ–ਸਿਪਾਈ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਅਸੀ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਾਂ ਪੈਸੇ ਮਗਰ, ਤੇ ਪੈਸਾ ਖਿਡਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਮਗਰ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਮਗਰ ਭੱਜਦੇ ਭੱਜਦੇ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ। ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਹਿਕ ਤਂੋ ਦੂਰ ਜਿਥੇ ਸੁਖਨਮਈ, ਤ੍ਰੇਲ ਭਿਜੇ ਸ਼ਬਨਮੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮੋਸ਼ਮ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ । ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਖਿੰਡ ਗਏ, ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਪਰਾਇਆ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਖੁੱਲੀਆਂ ਦਲਾਨਾ ਤੇ ਚੋੜੇ ਦਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਪੱਕੀਆਂ ਮਹਿਲਨੁਮਾਂ ਕੋਠੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਘਰ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਤੇ ਦਿਲ ਛੋਟੇ। ਸਕੂਨ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਘਰ ਖੁੱਲੇ ਨੇ ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਅ ਘੱਟ ਨੇ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਵ ਵਿਆਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਪੈਸੇ ਪਿਛੇ ਦੋੜ ਰਹੇ ਨੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਕੱਲਤਾ, ਤਨਹਾਈ ਕਿਵੇ ਹੱਡਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਖੁਦਾ ਜਾਣੇ।

ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੁੜਦੀਆਂ ਤਰਿੰਞਣਾ ਵਿੱਚ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਵੱਲਂੋ ਲੰਮੀਆਂ ਹੇਕਾਂ ਲਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਉਹਨਾਂ ਅਮਰ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਤਰਾਂ ਚੇਤਿਆਂ ‘ਚ ਉਮੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਤੇ ਇਉਂ ਲਗਦੈ ਦਿਨ ਛੁਪਦੇ ਕੋਈ ਬਿਰਹਨ ਤਰਕਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰਮਈ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਠੇ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੋਵੇ:–

ਮਹਿਰਮ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਮਾਹੀ ਮੋੜੇਂਗਾ ਕਦ ਮੁਹਾਰਾਂ

ਦਿਨ ਰਾਤ ਤੜਫਦੇ ਨੇ ਅਰਮਾਨ ਬੇ–ਸ਼ੁਮਾਰਾਂ

ਉਹ ਬੜੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ । ਸਨਕ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ । ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਰ-ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘਟਦੇ ਲੈਵਲ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੋਚ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ ਬੜਾ ਹੈ । ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ । ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਿਹਲੀ ਹੋ ਇਕੱਠੀ ਜੁੜ ਬੈਠੀ ।

“ਓ ਪਾੜ੍ਹਿਆ, ਕੀ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅੱਜ ਕੱਲ ?” ਬਾਬੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ।

“ਬਾਬਾ ਜੀ, ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮੀਟਰ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਡਬੋ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਫਾਲਤੂ ਹੀ ਵਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਇਹ ਮੀਟਰ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਆਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ”

“ਕਾਕਾ ਜੀ, ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਘਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਫ਼ਸਲ ਹੀ ਸੁੱਕ ਜਾਊ” ਕੋਲੋਂ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤੌਖਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ।

“ਇਸ ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਚਾਚਾ ਜੀ । ਮੀਟਰ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ।”

“ਚੰਗਾ ਬਈ ਸੰਗਤੇ ਸੌਂ ਜੋ ਹੁਣ, ਤੜਕੇ ਸਦੇਹਾਂ ਹੀ ਨਿਕਲਾਂਗੇ ਅੱਗੇ । ਟੈਮ ਸਿਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਇਓ ਸਾਰੇ” ਬਾਬੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ।

“ਉੱਠ ਰਾਜ, ਜਲਦੀ ਨਹਾ ਧੋ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ, ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਬੱਸ ਨਿਕਲਣਾ ਹੀ ਐ ।” ਸਵੇਰੇ ਸਾਝਰੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੋਢਾ ਹਲੂਣ ਕੇ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ ।

“ਭਰਾਵਾ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹ ਪੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖ ਖੁੱਲਦੀ”

“ਚੱਲ ਠੀਕ ਐ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਰਸ਼ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈ”

ਮੈਨੂੰ ਬੈਡ ਟੀ ਦੇ ਗਿੱਝੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਉਹ ਲੱਗਭਗ ਘੜੀਸਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰਾਂ ਦੇ ਬਾਥਰੂਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ । ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਠਿਠੰਬਰ ਕੇ ਖੜ ਗਿਆ “ਬਾਪੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾਂ ਪਈ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਬੁਰਸ਼ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਟੂਟੀ ਤਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਉ । ਐਵੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਗੀ ਜਾਂਦੈ ।”

“ਓਏ ਕਾਕਾ, ਤੜਕੋ ਤੜਕੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਲੈਕਚਰ ਬਾਜ਼ੀ ਬੰਦ ਰੱਖ । ਇਹ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਐ । ਲੱਖਾਂ ਲੋਕੀਂ ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ ਨੇ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਤੋਟ ਨੀਂ ਆਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ । ਜੇ ਪੰਜ ਦਸ ਮਿੰਟ ਟੂਟੀ ਚੱਲ ਵੀ ਗਈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੋਕਾ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਲੱਗਾ”

“ਰਾਜ ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰੁ ਘਰ ‘ਚ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਆਉਣ ਤੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਕਿਸ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਉਲਾਂਭਾ ਦਿਆਂਗੇ ?” ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ।

ਬਦੇਸਾਂ ਚ ਲੋਕ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਫਾਲਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ-ਜਾਂ ਤਾਂ ਓਸ ਨੂੰ ਗਲਤ ਫੈਸਲਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਲਤੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੜਕ, ਬਜ਼ਾਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਕਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ-ਪੁਲੀਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਹਰਲ 2 ਕਰਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਝੂਠੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਕਰਨ ਲਈ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਲਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕੇਸ ਰਫਾ ਦਫਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਚ ਬੇਕਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਾਇਆ ਖਿੱਚ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਉਸਰ ਗਿਆ ਹੈ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ‘ਚ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਸਖਤ ਕਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ ਓਥੋਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਤੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਫਿਰ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਰੱਬ ਹੀ ਰਾਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਚ ਸਾਇਦ ਸੱਚੀ ਵੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਸਦਕਾ ਸਾਡੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ-ਭਾਂਵੇਂ ਲੱਖ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਦਲ 2 ਵੇਖ ਲੈਣਾ।
ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: 1.ਅਸੀਂ ਜੰਨ ਸੰਖਿਆ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਕੇ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਿਲਾਂ ਚੋਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਾਂਗੇ, ਓਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਸੁਧਾਰ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। 2. ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪਾਉਣਾ ਪਊ, ਦਫਤਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਪਊ, 3. ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚ ਆਪਣਾ ਨਤੀਜਾ ਵਧੀਆ ਵਿਖਾਲਣਾ ਪਊ, ਨਕਲ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, 4. ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਿਮੇਂਵਾਰੀ ਲੈਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹੁਣ ਵੇਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਦੋਨੋਂ ਹੱਥੀਂ ਲੱਗ ਕੇ ਮਾਲ ‘ਕੱਠਾ ਕਰ ਲਓ। 5.ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾ ਜਾਗੀ, ਗਲਤ ਕੰਮ ਬਦਲੇ ਦਿੱਲ ਚ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ 2 ਕਰਤਵ ਦੀ ਪਾਲਣਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਮਨਾਂ ਚ ਨਾ ਉੱਗਿਆ, ਓਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਸਵੇਰਾ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹੇਗਾ, ਲੱਖ ਕੋਸਿ਼ਸਾਂ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖ ਲੈਣਾ।
ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਾਰੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਿੜ੍ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਭੈੜੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਹੋਈ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਕਮਾ,ਦਫਤਰ, ਕਚਹਿਰੀ, ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰ ਘਰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ –ਕਿਹਦੀ 2 ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਕੋੜ੍ਹ ਫੈਲਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਹੁਣ ਆਮ ਜੇਹੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਜੋਕੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਰਸਮ ਜੇਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣੇ 2 ਹੀ ਪਿੰਡੋਂ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਲੁਦੇਹਾਣੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ-ਅਸ਼ਟਾਮ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸਿਆ-ਕਹਿੰਦਾ ਜੀ ਆਹ ਉਪਰ ਵੀ ਲੱਗਣੇ ਨੇ 15 -15 ਰੁਪਏ-ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ-ਉਹ ਦੋਸਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਦੇਖ ਲਓ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀ ਬਖਸਦੇ,ਦਿੱਲ ਚ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਤ ਨਾਲ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਏਦਾਂ ਹੀ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਰਗੜ ਦੇਣਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਸਾਮੀ ਨੂੰ-
ਸਮਾਜ ਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਰੋਗ ਹੈ ਜੋ ਕੈਂਸਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੈ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੋਸਤੋ! ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਕਦੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਟ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਜੇ ਠੱਲ ਨਾ ਪਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਸਿੰਗਾਰੇ ਵੀ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਜੇ ਹਰ ਕੋਈ ਚਾਹੇ ਤਾਂ।
ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸਾਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਤੇ ਜਾਂ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾਉਣ ਲਈ । ਸੁਖਾਂਵੇਂ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਭਵਿੱ਼ਖ ਦੇ ਰਾਹ ਉਸਾਰਨ ਲਈ। ਨਵੀਆਂ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਲਈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ੳਸਾਰੂ ਰਾਹ ਤੇ ਬਜੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੀ ਵੰਡਦੀਆਂ ਨੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ ਜਾਂ ਸੂਬੇ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਓਥੇ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਨੇਤਾ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਪੈੜਾਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਤੁਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਵੇਗੀ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕ ਹਿੱਤੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ। ਲ਼ੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਹੀ ਵੱਢੀਆਂ ਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਬਖਸ਼ਦੇ ਨੇ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਪਰਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਸੂਬਾ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ’ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਭਾਂਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਧਾਰਨ ਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਬਣਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਕੱਖ ਨਾ-ਵਾਰੀ 2 ਗਿਣ 2 ਬਦਲੇ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਹ ਹੈ ਸਾਡੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਏਸੇ ਹੀ ਜੰਗ ਚ ਆਮ ਜੰਤਾ ਦਾ ਘਾਣ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਸਖਤ ਸਜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਖਤਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ-ਜਦ ਕਨੂੰਨ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਪੈਰ ਵਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁਧਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਤਾਂ ਮਤਲਬ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂੁ ਦੁਆਰਿਆਂ ਚ ਸੇਵਕ/ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਗੋਲਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦਿਨ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੰਤਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੁਆਲੇ ਨਾਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਏਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿਹਨੂੰ ਫਿਕਰ ਹੈ ਫਿਰ ਖਬਰੇ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀਏ ਕਿ ਨਾ- ਲੋਕ ਪੈਣ ਢੱਠੇ ਖੂਹ ‘ਚ। ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ-ਵਾਰੀ 2 ਸਾਰੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ-ਪਰ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇਸ ਚ ਰਿਵਾਜ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲਿਖਿਆ ਕਰੋ-ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਕੌਣ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਲਿਖਿਆ। ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਉਂਜ਼ ਹੀ ਸ਼ਰਮ ਲਾਹੀ ਪਈ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਉਪਦੇਸ ਦਾ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਕਰ ਹੈ ਕੁਰਸੀ ਕਿਵੇਂ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖਣੀ ਹੈ।
ਇੰਡੀਆ ਚ ਜੇ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਵਗੈਰ ਕੰਮ ਕਰਾਏ ਤਾਂ ਇੰਜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੰਮ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਸਿੱਧੇ ਮੂੰਹ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਣਗੇ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ-ਅਗਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੂੰਹ ਅੱਡ ਕੇ ਵੱਢੀ ਦੀ ਦਰ ਦੱਸ ਕੇ ਜਾਂ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਤੋਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਚੋਣਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਬਕਾ ਵਜ਼ੀਰ ਵੀ ਆਏ, ਤੇ ਕਈ ਭਰਿਸਟ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਜੋ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਕੁਝ ਦਿਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਵੀ ਕੱਟਣੇ ਪਏ –ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਿਆ-ਉਹ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਨੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਬਣ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਏ ਹਾਂ-ਸਗੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੀਰੋ ਬਣ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਦੂੰ ਵੱਧ ਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਨੌਕਰੀ ਚੋਂ ਕੱਢ ਦੇਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦਾ ਨੰਬਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਸੀਨੇ ਚੋਂ ਜਾਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ-ਲੇਖ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾੜ੍ਹ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਕਈ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਮਾਰਦੇ-ਅਗਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੀ ਜਾਣ ਦਿਓ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਨੂੰਨ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾਈ ਚੱਲੋ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਚ ਸਦਾ ਦੋ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਰੁੱਤਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਜਾਂ ਅਕਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਰੁੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਵਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਕਰੋ, ਪਰ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੂਸਰੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਾਨਣ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੁੱਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਵਧੀਆ ਕਾਰਜ, ਨਨਕਾਣੇ ਦਾ ਰਾਹ ਉਸਾਰਣ ਲਈ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਵਿਰਾਸਤ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ, ਬਠਿੰਡਾ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਸੋਧਕ ਕਾਰਖਾਨੇ ਬਾਰੇ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ‘ਚ ਗੁੱਡੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਿਹੜੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛਾਪੇ ਗਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਝਲਕ ਕਿਤੇ 2 ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣਕ ਝੋਨੇ ਦੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਰੀਦ ਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਪੱਖੋਂ ਕੈਪਟਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ ਅੱਛੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਖੁੱਸਣ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਵੀ ਖਤਰਾ ਸਿਰ ਤੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਰਥਿਕਤਾ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਲਾਉਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਵੀ ਔਖੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸੂਬੇ ‘ਚ ਹਵਾ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਇਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾ-ਸਰਕਾਰ ਬਦਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਓਹੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਖ਼ਜਾਨੇ ਨੂੰ ਵਾਢ੍ਹਾ ਤੇ ਸਾਰਾ ਹੀ ਖ਼ਜਾਨਾ ਖਾਲੀ।
ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੁਣੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਹੈ, ਜਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਨਈ ਹੁਮਦਿ ਤਰੱਕੀ–ਦੇਖੋ ਥਾਂ 2 ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾ ਦਿਤੇ ਨੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਦੇਈਏ, ਵਧੀਆ ਖਰੀਦਿਆ ਕਰੋ ਤੇ ਪੀਜੇ ਬਰਗਰ ਖਾਇਆ ਕਰੋ। ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਚ ਸਿਰਫ ਅੰਕੜੇ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨੇ। ਅਖੇ ਐਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿ਼ਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ‘ਗੂਠਾ ਹੀ ਛਾਪਦੇ ਨੇ।
ਹੁਣ ਭਵਿੱਖ ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਿਮਨੀ ਪੰਚਾਇਤ ਤੇ ਹੋਰ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿੱਥੋਂ ਤੀਕ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕੇਗਾ, ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰੋਲ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਆਪਾਂ ਅਗਲੇ ਲੇਖ ‘ਚ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹਨਾਂ 2 ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਤਾਂ ਕਿ ਹੇ ਰੱਬਾ! ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਚ ਫਿਰ ਓਹੀ ਗੁਆਚੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ, ਰੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ‘ਚ ਸਹਿਕਦੇ ਪਰਿੰਦੇ ਸੌਖੇ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ ਅਰਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਉੱਚੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਭਰ ਸਕਣ, ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਗੀਤ ਫਿਰ ਫਿ਼ਜ਼ਾ ‘ਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ ਜਾਣ, ਮਰਦਾਨੇ ਦੀ ਰਬਾਬ ਦੇ ਰਾਗ ਮੁੜ ਘਰ 2 ਪਰਤ ਆਉਣ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਫੀਆਂ, ਫਰੀਦ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਕਬੀਰ ਦੇ ਸਲੋਕ ਰਾਗਾਂ ਚ ਸ਼ਾਇਦ ਫਿਰ ਸੰਗਤ ‘ਚ ਪਰਤ ਆਉਣ-ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਨਿੱਕੀ ਜੇਹੀ ਅਰਜ਼ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇਖਣ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਬੜੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ’ਚ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਨਾ-ਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਸਤਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ’ਚ ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਨਪ ਰਿਹਾ ਇਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ’ਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਉਦਰੇਵਾਂ। ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਚ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਸ਼ਾਦੀ-ਸ਼ੁਦਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਬਹੁਤਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ੳਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾ ਦੇਣ।
ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੱਬੇ ਫੀਸਦੀ ਮਾਪੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਬੇਬੀ ਸੈਂਟਰ (ਬੱਚਾ ਪਾਲਕ ਨੌਕਰ) ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਬੀ ਸੈਂਟਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ ਅਤੇ ਰੀਝਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਘਰੇਲੂ ਮਾਹੌਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ, ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਕ ਕਾਰਖਾਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸ਼ਿਫਟਾਂ ’ਚ ਵਰਕਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਣ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬੱਚੇ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ’ਚ ਪਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਤੇ ਬੇਬੀ ਸੈਂਟਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦਿਲ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਪੰਨਾ-ਪੰਨਾ ਭਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਪਝੰਤਰ ਫੀਸਦੀ ਮਾਪੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਜਦੋਂ ਇੰਡੀਆ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ, ਭੂਆ, ਫੁੱਫੜ, ਮਾਮਾ-ਮਾਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਗੌਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਤਾਂ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਤੂੰ-ਤੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ’ਚ ਵਾਧੂ ਬੋਝ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੀਆਂ ਲੋਰੀਆਂ, ਪਾਏਦਾਰ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨੂੰ ਉਚੇਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਗੋਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ’ਚ ਇਹੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਗੋਰੇ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਵੀ ਹਨ ਕਿ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਲਈ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਗੁਆਂਢੀ ਦੋਸਤ ਕਹਿੰਦਾ ਜਦ ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਆਏ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਕਹਿੰਦੇ ਇਹ ਕੌਣ ਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਲਿਜਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ ਬਈ ਇਹ ਸਾਡੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਾਂ ’ਚ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇੰਡੀਆ ਚੱਕਰ ਮਾਰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸੋਚਿਆ ਬਈ ਆ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ ਇਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਾ ਦਿਆਂਗੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਬਈ ਸਾਡੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਆ ਪਰ ਜੋ ਇੱਜ਼ਤ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਆਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ’ਚ ਗਾਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਦਬਕਾ ਮਾਰਦੇ ਆਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਡਰੀਦਾ ਬਈ ਕਿਤੇ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਜਿਹੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ।
ਪਰ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਵਰਤਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਹੋਂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਤਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤਤਾ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਕਈ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਵੀ ਸੋਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਡੈਡੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਹਨ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਇਹ ਇੰਡੀਆ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਜਾਲ੍ਹੀ ਜਿਹੇ ਹਨ।
ਖ਼ੈਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਪਰ ਜੋ ਗੁਆਇਆ ਉਹਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਵੇਕਲਾ ਢੰਗ ਸੋਚੀਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਇਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾ ਬਣਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ।

‘ਚਿਰੜ-ਘੁੱਗ’ ਰਸਾਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ‘ਅਸਾਮੀਆਂ’ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਰਸਾਲਾ ਕੱਢਣ ਦਾ ਪੁੱਠਾ ਪੰਗਾ ਤਾਂ ਲੈ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਪਰ ਚੱਲਦਾ ਕਿਵੇਂ? ਪੈਸੇ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੂਛ ਵਾਲੇ ਬਾਬੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਨਹੀਂ ਟੇਕਦਾ! ਫਿਰ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮੱਦਦ ਕੌਣ ਕਰਦਾ? ਕਮੰਡਲੇ ਬੋਕ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਤਾਂ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਲਿਆਣ ਕਿਹੜਾ ਮਾਈ ਦਾ ਲਾਲ ਕਰਵਾਉਂਦਾ? ਜੇਬ ‘ਚੋਂ ਪੈਸੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਲਾ ਮੰਤਰ ਕੌਣ ਪੜ੍ਹਦਾ? ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਜਨਾਬ ਘੇਸਲਮਾਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਸ੍ਰੀ ਕੰਡੇ-ਕੱਢ ਜੀ ਨੇ ਬਥੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਛਾਪੇ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਲਾਏ, ਪਰ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਹਰ ਕੋਈ, ਤੋਕੜ ਮੱਝ ਵਾਂਗ ਲੱਤ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਬਾਲਟੀ ਭੰਨਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਉਦਮੀਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇਜ਼ ਪਟੋਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਭੱਦਰ-ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ। ਜਿਸ ਭੱਦਰ-ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਬਿੰਡਾ ਰਾਮ ਸੀ। ਉਹ ਬਿੰਡੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਆਂਕਦਾ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਬਿੰਡਾ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਬਦੋਬਦੀ ਰਿੰਡ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਬੁਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਬਿੰਡਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮੋਟੇ ਸ਼ੀਸਿ਼ਆਂ ਵਾਲੀ ਐਨਕ ਲੁਆਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਕੰਨੋਂ ਵੀ ਰੱਬ ਆਸਰੇ, ਲੰਗੇ ਡੰਗ ਹੀ ਸੁਣਦਾ ਸੀ। ਇੰਡੀਆ ਆ ਕੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਈ, ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਸ਼ੀਨ ਕਿਹੜੇ ਬਾਗ ਦੀ ਮੂਲੀ ਸੀ? ਪਰ ਹੁਣ ਬਿੰਡਾ ਜੀ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਸਿਉਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ, ਤੇਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੁੱਪੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਮੋਰੀਆਂ ਕਰ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਲੰਮੀ ਨਾਲੀ ਫਿੱਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਨਾਲੀ ਦਾ ਸਿਰਾ ਉਹ ਪੱਗ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਕੰਨ ਵਿਚ ਤੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਕੁੱਪੀ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਪਾਸਾ ਮਾ